Για τις αξιολογήσεις των αξιολογητών

• Του δρα Χριστόδουλου Χριστοδούλου*

 Αφού σίγησαν όταν θα έπρεπε να ομιλούν ή αφού συγκάλυψαν όταν έπρεπε να είναι αποκαλυπτικοί, οι διεθνείς οίκοι αξιολόγησης επανήλθαν και πάλι θορυβωδώς στο προσκήνιο της διεθνούς οικονομικής επικαιρότητας. Και ανέλαβαν κυριαρχικό ρόλο αποτίμησης των εθνικών οικονομιών και, σε μεγάλο βαθμό, της ευρωπαϊκής και της παγκόσμιας οικονομίας. Με πρωταγωνιστικές υπαγορεύσεις όσον αφορά στη διαμόρφωση των διεθνών οικονομικών πραγμάτων. Ο λόγος για τους πασίγνωστους οίκους Standard and Poor’s, Fitch και Moody’s. Και, βεβαίως, για μερικούς άλλους, περιθωριακούς, οι οποίοι είτε ως μεγαλοτραπεζικοί ή ως μεγαλοεπενδυτικοί, εμφανίζονται κατά καιρούς, περιστασιακά και ευκαιριακά, για να ενισχύσουν, κατά κανόνα, τα ευρήματα, τις προβλέψεις και τις υπαγορεύσεις των τριών προαναφερθέντων μεγάλων διεθνών αξιολογικών οίκων. Είναι, εκπληκτικό και, ως ένα βαθμό, αηδιαστικό το φαινόμενο που προδιαγράψαμε.

Αλλά τα γεγονότα είναι αδιάψευστα. Και, δυστυχώς, μας επιβεβαιώνουν. Ο ρόλος των διεθνών οίκων αξιολόγησης εθνικών οικονομιών και χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων είναι διάτρητος, είναι αμφισβητήσιμος, είναι αδιαφανής. Και δεν είναι απαλλαγμένος υποκριτικών σκοπιμοτήτων. Όταν το 2007 ξέσπασε η μεγάλη οικονομική κρίση στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, οι εν λόγω οίκοι κατάπιαν κυριολεκτικά τη γλώσσα τους. Σίγησαν, ενώ αυτοί ήταν πάντοτε οι αξιολογητές και των δημόσιων οικονομικών των ΗΠΑ αλλά και των αμερικανικών τραπεζικών και επενδυτικών κολοσσών. Και ούτε το 2000 που άρχισε να εμφανίζεται η φούσκα των ακινήτων, ούτε από το 2003 μέχρι το 2007, που άρχισαν να παρουσιάζονται τα πρώτα έμπρακτα δείγματα της επερχόμενης τεραστίων διαστάσεων κρίσης, η οποία ταλάνισε όχι μόνο την αμερικανική αλλά και την παγκόσμια οικονομία, οι εν λόγω περιώνυμοι οίκοι προέβησαν σε αξιολογικές υποβαθμίσεις. Κι όμως, ο μεγαλοκολοσσός της Lehman Brothers κατέρρευσε ως χάρτινος πύργος, συμπαρασύροντας στην άβυσσο της χρεοκοπίας εκατοντάδες εκατομμύρια των απανταχού της γης επενδυτών και καταθετών της. Το επενδυτικό παγκόσμιο μεγαθήριο της A.I.G. (American Investment Group) διεσώθη την τελευταία στιγμή χάρη στην τεράστια οικονομική στήριξη των 180 δισεκατομμυρίων δολλαρίων που παραχώρησε η Ομοσπονδιακή Τράπεζα και η κυβέρνηση των ΗΠΑ. Άλλα τραπεζικά και επενδυτικά αμερικανικά, πολυεθνικά μεγαθήρια, όπως η J.P. Morgan, η Morgan Stanley διεσώθησαν χάρη στην κρατική στήριξη που η κυβέρνηση του Γ. Μπους τους παραχώρησε για να ανακτήσουν τη ρευστότητά τους, ενώ εκατοντάδες άλλοι τραπεζικοί και επενδυτικοί οίκοι κατέρρευσαν και χρεοκόπησαν. Οίκοι τραπεζικοί και επενδυτικοί, κυρίως οι μεγάλοι, που αξιολογούνταν συστηματικά και αδιάλειπτα από τους Standard and Poor’s, τους Fitch και τους Moody’s. Και δεν είχαν υποβαθμιστεί ούτε είχαν προειδοποιηθεί από τους μεγαλόσχημους αυτούς οίκους. Και η αμερικανική και η διεθνής κοινή γνώμη αφέθησαν απληροφόρητες με αποτέλεσμα να υποστούν τις ολέθριες συνέπειες των χρεοκοπιών αλλά και της ασυγχώρητης αμέλειας και αινιγματικής παράλειψης των αξιολογικών οίκων. Αλλ’ εδώ και δύο περίπου χρόνια, οι διαβόητοι αυτοί αξιολογητές ηγέρθησαν υπό τον βαθύ τους ύπνο. Και, αίφνης, άρχισαν να δημοσιοποιούν τις αφ’υψηλού «ακέραιες», «αντικειμενικές», «αδιάβλητες» υποβαθμίσεις και επιτακτικές υπαγορεύσεις τους. Άμεσος, ευθύς και ουσιαστικός στόχος η οικονομία της Ευρωζώνης, το ευρωνόμισμα και οι οικονομίες των χωρών του ευρωπαϊκού νότου της ΟΝΕ. Η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, η Ελλάδα και η Ισπανία, και, στη συνέχεια, η Ιταλία, η Κύπρος και η Μάλτα μπήκαν στο στόχαστρό τους. Πρώτα με αφορμή το δημοσιονομικό τους έλλειμμα. Και, ύστερα και τώρα, το δημόσιό τους χρέος. Με τις σταδιακές αξιολογικές υποβαθμίσεις τους, ευλογοφανείς πάντοτε, κατόρθωσαν να επιφέρουν σοβαρότατο πλήγμα στις οικονομίες αυτές, να περιλάβουν στη συνέχεια και οικονομίες παραδοσιακά ισχυρές, όπως της Γαλλίας, του Βελγίου και της Αυστρίας, και να εξαναγκάσουν το ισχυρότατο έναντι του δολαρίου ευρώ σε καθοδική πορεία. Ασφαλώς και υπάρχουν προβλήματα στα δημόσια οικονομικά πλείστων όσων χωρών της Ευρωζώνης. Αλλά ούτε σημερινά είναι ούτε της έκτασης και του βαθμού επικινδυνότητας, που να δικαιολογούν τις εξευτελιστικές και εξοντωτικές υποβαθμίσεις των προαναφερθέντων οίκων αξιολόγησης. Ακόμη, αυτοί ουδόλως αγνοούν ότι οι δυσμενείς υποβαθμίσεις τους επηρεάζουν τη συμπεριφορά των διεθνών αγορών και των ιδιωτών και δημιουργούν ψυχολογία αρνητική έναντι των υποβαθμιζομένων. Ούτε, ακόμη, τους διαφεύγει ότι με την αξιοκατάκριτη αυτή συμπεριφορά τους κατόρθωσαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις επανόδου της κρίσης στο χώρο της ευρωζώνης, ακριβώς όταν η ύφεση έδινε τη θέση της σε μια σταδιακή, σταθερή οικονομική ανάπτυξη, με ελπιδοφόρες προοπτικές. Κάποιοι δίνουν στους εν λόγω οίκους αντικειμενικά κίνητρα και δεοντολογικό επαγγελματισμό. Διαπράττουν μέγα σφάλμα. Υπάρχουν σκοπιμότητες και υποκρύπτονται διαβλητές επιδιώξεις και στοχεύσεις. Όμως, και οι βαλλόμενοι και στοχευόμενοι φέρουν τεράστια ευθύνη για την άθλια αυτή κατάσταση.

Μια κατάσταση την οποία διέγνωσαν από το τέλος του 2008 και ανέδειξαν ως πρωταρχικό πρόβλημα στη διάσκεψη των G20 στο Λονδίνο, τον Απρίλιο του 2009. Και αντί να οργανώσουν την άμυνά τους, αδράνησαν εγκληματικά. Κυριολεκτικά τους άφησαν ανενόχλητους. Ούτε σε αδειοδότηση με αυστηρούς όρους, όπως είχαν τότε αποφασίσει, τους υπέβαλαν, ούτε ευρωπαϊκούς οίκους αξιολόγησης καθίδρυσαν. Μέχρι που οι γνωστοί αμερικανικοί οίκοι έφθασαν στο ακρότατο όριο της ασυδοσίας. Κι έκαναν εύκολο το δρόμο στους σπεκουλαδόρους και τους καιροσκόπους. Και πέτυχαν να κλονίσουν την αξιοπιστία του ευρώ και της ευρωζώνης. Και την εδραίωση της υπεροχής του δολαρίου ως διεθνούς αποθεματικού νομίσματος έναντι του ευρώ.

Τώρα, πια, οι ευρωπαίοι εξανίστανται. Ο ικανότατος Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της Γαλλίας, Κριστιάν Νουαγιέ, ερωτά με ασυγκάλυπτη αιχμή γιατί οι αξιολογικοί αυτοί οίκοι δεν υποβάθμισαν και τη βρετανική οικονομία, η οποία έχει ψηλότερο χρέος και δημοσιονομικό έλλειμμα, μεγαλύτερο πληθωρισμό και μικρότερο βαθμό ανάπτυξης από εκείνο της Γαλλίας, την οποία οι Standard and Poor’s προθύμως υποβάθμισαν; Ο Μπαρόζο και ο Όλι Ρεν, ο Γιούγκερ και ο Ρομπάι εξανέστησαν. Ο Σαρκοζί τους επιτέθηκε με δριμύτατα, ενώ η Μέργκελ, αν και αυτοί δεν έθιξαν την οικονομία της χώρας της, δεν απέκρυψε την απαρέσκεια και τη δυσανασχέτησή της. Στη δική μας περίπτωση της Κύπρου, ακόμη και ο πιο άσχετος αντιλαμβανόταν ότι οι γνωστοί διεθνείς αξιολογικοί οίκοι επιζητούσαν αφορμή για να υποβαθμίσουν σε σκουπίδια την οικονομία μας. Και τους την δώσαμε. Τους την έδωσε η αμέλεια, η ασχετοσύνη και η αχαμπαροσύνη των κυβερνώντων. Ο κ. Χριστόφιας και ο κ. Σταυράκης που καθυστέρησαν κατά δύο και πλέον χρόνια να πάρουν τα επιβαλλόμενα ορθολογικά μέτρα.

Με τον αφελή ισχυρισμό ότι η οικονομία μας είναι πανίσχυρη και άτρωτη και θα παραμείνει αλώβητη από τη διεθνή κρίση! Μέχρι που ο κ. Χριστόφιας αναγκάστηκε να αναφωνήσει συγκλονιστικά: «Η κυπριακή οικονομία καίγεται, και μαζί μ’αυτή καιγόμαστε κι εμείς». Τους δώσαμε, δυστυχώς, την αφορμή που αποζητούσαν. Όμως, δεν τήρησαν ούτε τα προσχήματα. Γιατί η τελευταία υποβάθμιση από μέρους των Standard and Poor’s, και η επικείμενη των Fitch, γίνονται ακριβώς σε μια χρονική στιγμή που η κυβέρνηση, υπό την πίεση και τη συμπαράσταση της αντιπολίτευσης, αποφάσισε τη λήψη οδυνηρών μέτρων δημοσιονομικού εξορθολογισμού, με ορατή την προοπτική της ανάκαμψης, υπό τη θετική επενέργεια και του φυσικού αερίου της ΑΟΖ μας.

Κάτω από το βάρος των δυσμενών δεδομένων και των προκαταλήψεων, εμείς οφείλουμε να συνεχίσουμε με συνέπεια τη νέα πορεία που έχει χαραχθεί. Οι παλινωδίες, οι μεταπτώσεις και η ασχετοσύνη των κυβερνώντων δεν πρέπει να επανέλθουν. Γιατί και μικροί είμαστε και εύκολο στόχο αποτελούμε. Ας το προσέξει, επιτέλους, αυτό ο κ. Χριστόφιας και ας το έχει διαρκώς υπόψη του ο κ. Καζαμίας. Η οικονομία μας, όπως την είχαν καταντήσει, και τρωτή ήταν και ευάλωτη. Ας μην τους ξαναδώσουμε την αφορμή. Τώρα, που οι ισχυροί της Ευρώπης άρχισαν να ξυπνούν, εμείς πρέπει να θωρακίσουμε την οικονομία μας έναντι των κροκοδείλων. Μπορούμε. Ήδη, η κυριαρχική επίδραση των αξιολογικών οίκων άρχισε να εξασθενίζει, τελώντας, πλέον, κάτω από την καθολική σχεδόν αμφισβήτηση.

* Πρώην Υπουργός Οικονομικών και Εσωτερικών και τέως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου